GİRİŞ

Günümüz anne ve babalarının çocuklarının online platformlarda kimliklerinin nasıl inşa edileceği, bir diğer ifadeyle çocuklarının nasıl bir dijital ayak izine sahip olacakları noktasında çocukları adına karar aldıkları bir dönemdeyiz. Alınan bu kararlar online platformlarda çocuklar hakkında kişisel veri niteliğinde bilgileri içeren paylaşımlar yapma yoluyla vuku bulmaktadırlar. Anne ve babalar velayet hakkı sahibi olarak çocuklarının kişilik haklarına müdahale hakları olsa dahi velayet hakkı kapsamında alacakları her kararın hukuka uygun olacağı yönünde bir karine olmadığından hareketle anne ve babalar tarafından yapılan bu paylaşımların da hukuka uygunluğunun denetlenmesi gerekmektedir. Çalışmamızda da sharenting hallerinde uygulama alanı bulabilecek Türk hukuku kuralları DaddyOFive isimli YouTube kanalında yapılan paylaşımlar üzerinden değerlendirilecektir.

1. 'Sharenting' Kavramı ve Hukuki Sonuçları

Anne ve babanın, çocuklarına ait içerikleri internet üzerinden özellikle sosyal medya aracılığıyla paylaşmasına "share" ve "parent" sözcüklerinin birleştirilmesiyle oluşan "sharenting" adı verilmektedir. Kısaca anne ve babaların online platformlarda çocuklarını konu alan paylaşımlarda bulunmalarıdır. (1)

Örnekle ifade etmek gerekirse; anne ve baba tarafından çocukların gelişimlerine günlük rutinlerine ait içeriklerin sosyal medyada paylaşılması, çocuklara hitap edecek nitelikteki içeriklerin kendi çocuklarını konu alarak üretilip paylaşılması, çocuğun hastalığına ve tedavi sürecine dair paylaşım yapılması sharenting kapsamdadır. Bu örnekler akla erişimi herkse açık olan etkileşimi yüksek sosyal medya hesaplarını çağrıştırsa dahi sadece aile çevresinin takip ettiği özel hesaplarda örneğin anne ve babanın çocuğunun karne gününe ait görüntüleri paylaşması da bu kapsamdadır.

Kişisel verilerin paylaşılmasının olağan hale geldiği günümüzde anne ve babalar bahsettiğimiz bu paylaşımları yaparken eylemelerinin uzun vadeli sonuçlarını görmeden hareket etmektedirler. Ancak paylaşımların içerikleri çocuklar için küçük düşürücü olabilme, çocuklarda psikolojik sorunlara özellikle siber zorbalığa uğrama, çocukların istismarına yol açabilme risklerinin yanında çocukların kendi dijital ayak izlerini oluşturma ve kontrol etme imkanlarının da önüne geçmektedir. Bu paylaşımların sahibi içeriği sosyal medyadan kaldırmış olsa dahi içerik başka kullanıcılar tarafından saklanıp kopyalanabildiği için tam anlamıyla bir silme işlemi yapılamamaktadır. (2)

İstismar vakalarının aile içinde gerçekleşme oranının yüksekliği göze alındığında paylaşımın sınırlı kişiye paylaşıldığı durumlarda dahi güvenli bir bölge içinde olunmayabilir. Ayrıca belirttiğimiz gibi sınırlı bir kitleye paylaşılsa dahi bu paylaşımlar kopyalanıp saklanılabilmektedir. (3)

Sharenting uygulamaları çocuk açısından birçok tehlike doğursa dahi hukuki bağlamda çocuğun kişilik hakkı üzerinde sonuç doğurmaktadır. Yapılan paylaşımlarda çocuklara ait görüntü ve sesler paylaşımının içeriğini oluştururken, paylaşımların konusu ise çocuğun korunması gereken hayat alanı ile ilgili olabilmektedir. Böylece de hem online platformlarında hem de gerçek yaşamda çocuğun kendini tanıtma, kendi varlığını şekillendirebilme imkanının önüne geçilmekte ve böylece de çocuğun kişilik hakkı ihlal edilmektedir. (4)

Sharenting uygulamalarında bu müdahalelerin kişilik hakları üzerine etkileri tahmin edilenden çok daha büyük olmaktadır. Çünkü online platformlar erişimi herkese açık, iletişim ağı çok geniş olan ve paylaşımların başka kullanıcılar tarafından kaydedilmesine imkan tanıyan araçlardır. Böylece yapılan bir paylaşım paylaşımı yapan kişinin yönetimi altından çıkmakta ve kişilik haklarına müdahale önlenemez bir noktaya gelmekte ve süreklilik arz etmektedir. (5)

Çocukları hakkında paylaşım yapan anne ve babların her ne kadar velayet hakkı olsa dahi bu hak anne ve babalara çocukları üzerinde otorite kurma ve onlar hakkında her türlü kararı alma hakkı tanımamaktadır. Bu hak çocuğun kişilik hakkına müdahale etmeden ve çocuğun üstün menfaatine uygun olarak kullanılması gerekmektedir. Dolayısıyla yapılan paylaşımların da bu kapsam dahilinde kalması gerekmektedir. (6)

2. DaddyOFive Kanal İncelemesi

Baba Mike, anne Heather ve beş çocuklarından oluşan aile 2015 yılından itibaren DaddyOFive adlı YouTube kanalına içerik üretmeye başlamışlardır. DaddyOFive kanalı açıldığında; Jack 14, Ryan 12, Alex 11, Emma 11 ve Cody 9 yaşındaydı.

Kanalda şaka içerikli videolar paylaşılarak 700.000'den fazla takipçiye ulaşılmıştır. İçerik olarak kurgulanan şakalara maruz kalanlar ise çocuklar olmaktadır ve bu maruz kalmanın şiddet derecesi her bir videoda artarak ilerlemiştir.

2017 yılında Çocuk Koruma Hizmetlerinin başlattığı soruşturma kapsamından çocukların ses ve görüntülerini içeren videoların YouTube'de paylaşılması yasaklanmış ve YouTube tarafından kanal kapatılmıştır. Cody ve Emma'nın velayetini biyolojik anneleri olan Rose'a verilmiştir. Bu olayların ardından çocukların ruh sağlığı tedavisi görmeleri de gerekmiştir. (7)

2.1. DaddyOFive Kanalına Konu Çocukların Kişilik Haklarıyla Anne ve Babanın Velayet Hakkının Çatışması

Kişilik hakkı kişinin sadece insan olduğu için sahip olduğu temel değerler bütününü kapsayan bir haktır. Kişilik sağ doğmakla başlar ve çocuklar da bu andan itibaren kişilik hakkına sahip olurlar. Kişilik hakkı kişiye sıkı sıkıya bağlı bir hak olarak ayırt etme gücüne sahip küçük ve kısıtlılar tarafından da bizzat kullanılabilir. (8) Ancak çocuklar ergin olana kadar anne ve babalarının velayeti altındadırlar ve TMK 339 vd. hükümleriyle velayet hakkına sahip anne babalara çocuğun kişilik hakkına müdahale hakkı tanınmıştır. (9) Dolayısıyla anne ve babanın sahip olduğu velayet hakkı ile çocuğun kişilik hakkı aynı durumlarda işlerlik kazanabileceği için bu iki hakkın çatışması gündeme gelebilmektedir.

Velayet ilişkisi içinde adına kararlar alan anne babası karşısında çocuk ekonomik, sosyal, bedensel ve zihinsel olarak güçsüz ve bağımlı konumdadır. Ancak velayet hakkı yükümlülükleri barındıran aslen çocuk menfaati için getirilen bir hak olup, kişilik hakkı da aslen bir savunma hakkı tanıdığından bu iki hakkın çatışması sonucunda en nihayetinde Medeni Kanun'un ilgili maddelerinde de düzenlendiği gibi çocuğun üstün menfaati ön planda tutulup hareket edilmesi gerekir. Bu bağlamda velayet hakkının sınırının çocuğunun üstün menfaati ve kişilik hakkı olduğu söylenebilir. (10)

Bu doğrultuda velayet ilişkisi içinde çocuğun kişilik hakkı anne ve babasına karşı TMK 346 hükmü ile koruma altına alınmıştır. Velayet ilişkisinden öte bir kişi olarak çocuğun kişilik hakları anne ve babasına karşı TMK 24 ve 25 hükümleri ile de korunması gündeme gelebilir.

Shareting uygulamasında da anne baba paylaşım yaparken velayet hakkını kullandığını iddia etse dahi yapılan paylaşımlar çocuğun kişilik hakkını ihlal edecek içerikte olabilmektedir. DaddyOFive YouTube kanalında da yapılan paylaşımlarda iki hakkın birlikte var olup olamadığının tespiti, başka bir ifadeyle bu iki hakkın çatıştığı noktada velayet hakkının sınırlarının aşılıp videolara konu edilen çocukların kişilik haklarının ihlal edilip edilmediğinin incelenmesi gerekir. (11)

2.2. DaddyOFive Kanalında Yapılan Paylaşımlarla Çocukların Kişilik Hakkı İhlalinin İncelenmesi

DaddyOFive YouTube kanalında paylaşılan videolarda mekan çoğunluk olarak çocukların özel hayat alanı olan ailecek yaşanılan evdir. Videolar çocuklar bilgisayar oyunu oynamak, ödev yapmak, televizyon izlemek gibi bir çocuğun ev içinde rutin olarak sergilediği hayata dair anların herhangi bir yerinde baba Mike'ın çocukların haberi ve çocukların videolara verdikleri tepkilerden anlaşılacağı üzere izinlerinin olmadığı bir anda kamerayı açıp onları kayda alması ile başlamaktadır.

Kimi zaman kapısı kapalı olan odalarının kapısının bir anda açıldığı, kardeşlerin birbirleriyle kavga ettiği, çocukların uyku anlarına ait ses ve görüntüleri, çoğunlukla da çocukların yoğun duygular yaşadığı, ağlama krizlerine girdikleri anlar paylaşılmaktadır. Videoların birkaçında çocukların üstlerinde bir tişört dahi bulunmamaktadır, hatta bir video çocuğun üst bölgesinin çıplak görüntüsü çocuğun açıkça itirazına rağmen kayda alınıp paylaşılmıştır. Çocuklara ait bu içeriklerin sosyal medyada paylaşılması ile o evin veya odanın kapısını sadece anne babaya yani hayat alanının paylaşıldığı kişilere değil tüm sosyal medya kullanıcılarına açılmış ve böylece çocukların özel hayat alanlarına müdahale edilmiştir.

Videoların her birinde anne ve baba tarafından şaka olarak adlandırılan ancak viral olmayı sağlayacak bir sinir krizi anını yakalamak adına çocuklara bağırılıyor, argo kelimeler sarf ediliyor ve çocuklar aşağılanıyor. Bu anların paylaşılması ile çocukların haysiyet ve onurlarına karşı bir ihlal gerçekleşmiştir. Elbette bu anlar özel alana hatta sır alana ait oldukları için de özel hayat alanına müdahale niteliğindedir.

Ayrıca çocuklar video kaydına alınıp paylaşıldığı için ilgili içerikler de resimleri ve sesleri olduğundan çocukların resim ve ses değerlerine de müdahale edilmiştir.

Görüleceği üzere DaddyOFive kanalında anne ve baba tarafından yapılan bu paylaşımlar çocukların kişilik haklarına bir müdahale niteliğindedir. Anne ve baba velayet hakkı kapsamında kaldıkları sürece çocuklarının kişilik haklarına müdahalede bulundukları haller TMK 24/2 kapsamında kanunun verdiği yetkinin kullanılması teşkil edeceğinden bu müdahale hukuka uygun bir hale gelecektir. Ancak konu edilen kanalda yapılan paylaşımlar velayet hakkının amacına uygun, zorunlu olanı aşmayan müdahaleler olmayıp, ölçülülük ilkesine uygun olmadığı için kanunun verdiği yetki yani velayet hakkının sınırları aşılmıştır. Böylece de yapılan paylaşımların hukuki temelini TMK 24/2 kanunun verdiği yetki kapsamında oluşturmaya çalıştığımızda yapılan paylaşımlar hukuka aykırı nitelikte olacaktır.

Çocukların kişilik hakkı anne ve babaya karşı TMK 24 hükmü ile de korumaya devam etmek istersek hüküm kapsamında sıralanan diğer hukuka uygunluk sebeplerinin de incelenmesi gerekir. Kanalda yapılan paylaşımlar genelde anne ve babanın beş çocuğuna yaptığı şakaları kapsadıkları için bu içeriklerin paylaşılmasında üstün nitelikteki özel ve kamusal bir yarar bulunmamaktadır. İlgilinin rızası açısından ise bu olay özelinde ve genel olarak sharenting uygulamalarında rızanın varlığı kritik bir konudur.

Ayırt etme gücüne sahip olan sınırlı ehliyetsiz çocuklar kişilik haklarına yapılacak müdahalelere kendileri rıza gösterebilirler. Anne ve babalar da sınırlı ehliyetli çocukları hakkında paylaşım yaparken onların rızasını almalı, eğer rıza yoksa anne ve babanın paylaşım yapma hakkı olmayacaktır. Ancak çocuğun kişilik hakkına yapılacak önemli müdahaleler de yasal temsilcisinin de rızasının gerektiği doktrinde kabul edilmektedir. Ancak sharenting kapsamında anne ve babanın kendi eylemleri için rıza vermesini aramış oluruz ve böyle bir beklenti de hukuka aykırı olacaktır. (12)

Ayırt etme gücüne sahip olmayan çocuklar tam ehliyetsizdir ve bu kişilerin vereceği rıza geçerli değildir. Kendileri hakkında sosyal medyada paylaşım yapılmasana yönelik verecekleri rıza da geçerli olmayacaktır. Tam ehliyetsiz çocukların mutlak kişiye sıkı biçimde bağlı olan hakları üzerinde yasal temsilcisi olan anne ve babaları da tasarrufta bulunamazlar. Kaldı ki sharenting hallinde bu değerlere müdahale eden anne ve baba olduğu için kendi müdahalelerine kendileri rıza gösteremeyecektir.

DaddyOFive kanalındaki çocukların yapılan paylaşımlara yönelik ayırt etme güçlerinin varlıklarının da incelenmesi gerekir. Çocuklar videoların bir kısmında, özellikle ağladıkları veya korktukları zamanlar kameranın kapanmasını istemektedirler. Çocuklar gün sonunda o görüntülerin YouTube kanalında paylaşılacağının bilincinde oldukları ve aslında kameranın kapanmasından beklentinin de paylaşımının yapılamaması yönünde bir irade ortaya koyuyor olabilirler. Bu sebeple paylaşımların yapılması noktasında çocukların ayırt etme gücü olduğunu kabul ettiğimiz durumda, çocukların rıza göstermediği her durumda yapılan paylaşımlar hukuka aykırı olacaktır.

Olayımızdaki çocukların hem yaş küçüklükleri hem de paylaşımların YouTube gibi etkileşimi yüksek bir sosyal medya platformunda yapıldığı göz önüne alındığında çocukların bu paylaşımların yapılması noktasında ayırt etme güçlerinin olmadığını veya ayırt etme güçleri olduğunu savunmaya devam etsek dahi paylaşımların doğuracağı etkinin büyüklüğü nedeniyle de çocuklar hakkında yapılacak paylaşımlarda anne ve babanın rızasının da gerektiği gündeme gelir. Ancak paylaşımı yapan bizzat anne ve babanın kendisi olduğundan verecekleri rıza, shareting kapsamında olacağından DaddyOFive kanalında yapılan paylaşımlar çocukların kişilik hakkına müdahale niteliğinde olduğundan hukuka aykırıdır.

2.3. DaddyOFive Kanalında Paylaşılan Videoların Velayet Hakkının Sınırları Çerçevesinde İncelenmesi

TMK 339 gereği velayet hakkı sahibi anne ve babalar çocukları hakkında paylaşım yaparken çocuğun üstün yararını gözetmeli ve çocuğun kişilik hakkına aykırı hareket etmemelidir. Aksi halde Medeni Kanun'un TMK 346 vd. maddeleri devreye girerek koruma önlemlerinin alınması söz konusu olacaktır. (13)

DaddyOFive kanalında yapılan paylaşımlarda ise çocukların kişilik hakları ihlal edildiği gibi çocuklara menfaatine olacak bir durum bulunmamaktadır. Kaldı ki kişilik hakkını ihlal edecek içeriklerin paylaşımında çocukların bir menfaatinin olmayacağı açıktır. Ayrıca başlatılan soruşturma ardından çocukların ruhsal destek almaları da paylaşımlarla menfaatten muaf kaldıkları ortaya konulmuştur. Paylaşım yapan anne ve baba da yaptıkları paylaşımlarda daha çok izlenme kaygısı olduğunu ve ebeveyn olarak bilinçli davranmadıklarını açıkça beyan etmişlerdir.

Dolayısıyla DaddyOFive kanalında paylaşımları yapan anne ve baba velayet hakkının tanıdığı sınırları aşmış olup, çocukların kişilik haklarını korumak için TMK 346 vd. hükümleri devreye girebilecektir. İlgili hükümlerde velayet hakkın kaldırılması sonucuna yol açacak radikal önlemlere yer verilmiş olup, konu edilen kanal için başlatılan soruşturma kapsamında iki çocuğun velayeti paylaşımı yapan anne ve babadan alınarak biyolojik anneye verilmiştir.

Sonuç

Bu çalışmada sharenting kavramı, DaddyOFive YouTube kanalı örneği üzerinden incelenmiştir. Sharenting kapsamında yapılan paylaşımlar hakkında her ne kadar anne ve babalar velayet hakkına sahip olsa dahi bu hakkın sınırlarını çocuğun kişilik hakkı ve çocuğun üstün menfaatidir. Velayet hakkına sahip olarak paylaşım yapan anne babalarında bu iki unsurun sınırları içinde kalmaları gerekir, aksi takdirde Medeni Kanunun kişilik hakkını ve velayet altındaki çocuğu koruyan hükümleri devreye girecektir.

DaddyOFive kanalında yapılan paylaşımlarla çocukların kişilik hakkı ihlal edilmiş ve bu durum da velayet hakkının sınırlarının aşılmasına neden olmuştur. Nihayetinde velayet hakkının ve çocuğun kişilik hakkının çatıştığı durumlarda esasa olan çocuğun üstün menfaatine göre hareket etmek olacağından yapılan paylaşımlar hukuka aykırıdır.

Kaynakça

(1) Stacey B Steinberg. Sharenting: Children's Privacy in the Age of Social Media. University of Florida Law Review, vol. 66, no. 839, 2017: p. 842

(2) Steinberg, 843-844.

(3) Ceyhun Serçemeli. Ebeveynlerin Sosyal Medyadaki "Over-Sharenting" Davranışlarının Hukuki Açıdan Değerlendirilmesi. TURAN-SAM Uluslararası Bilimsel Hakemli Dergisi, vol. 12, no. 48, 2020: p. 230

(4) Gül Esin Atalay. Sosyal Medya ve Çocuk: "Babishko Family Fun TV" İsimli Youtube Kanalının Eleştirel Bir Analizi. Erciyes İletişim Dergisi Uluslararası Dijital Çağda İletişim Sempozyumu Özel Sayısı, 2019, pp, 183-187.

(5) Hande Deniz. Uluslararası Gelişmeler Işığında Ebeveynlerin Sosyal Medya Paylaşımlarına (Sharenting) Karşı Çocuğun Özel Hukuk Çerçevesinde Korunmasına İlişkin Değerlendirmeler. Terazi Hukuk Dergisi, no. 228, pp. 60-62.

(6) Ayça Zorluoğlu Yılmaz. Sharentıng ve Velayet Hakkının Sınırları. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, vol. 29, no. 4, 2021: pp. 3392-3394

(7) https://www.thesun.co.uk/fabulous/33288482/fame-hungry-family-prank-children-neglect-suicide/

(8) Rona Serozan. Çocuk Hukuku. Vedat Kitapçılık, 5. Baskı, Vedat Kitapçılık, İstanbul 2005, s.102; Mustafa Dural / Turgut Öz, Türk Özel Hukuku Cilt II Kişiler Hukuku, 24. Baskı, Filiz Kitapevi, İstanbul 2024, s.99; M. Kemal Oğuzman / Özer Seliçi / Saibe Oktay Özdemir, Kişiler Hukuku (Gerçek ve Tüzel Kişiler), 20.Baskı, Filiz Kitabevi, İstanbul 2021, s.116-118); Jale Akipek / Turgut Akıntürk / Derya Ateş, Kişiler Hukuku, 12. Baskı, Beta, İstanbul 2015, s.345-346

(9) Hülya İmamoğlu. Çocuğun Kişiliğinin Ana Babaya Karşı Korunması. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, vol. 4, no. 2, 2005: pp. 192-203.

(10) İmamoğlu, 192-203.

(11) Meltem Ertuğrul. Çocuğun Kişisel Verilerinin Velisi Tarafından Sosyal Medyada Kullanılmasının Kişilik Hakkı Bakımından Değerlendirilmesi. Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi, vol. 6, no. 2, 2021: p. 523.

(12) Canan Erdoğan. Çocukların Kişisel Verilerinin Korunması (Sosyal Medya Örneği Kapsamında). D.E.Ü. Hukuk Fakültesi Dergisi, Prof. Dr. Durmuş TEZCAN'a Armağan, vol. 21, no. Özel, 2019: p. 2462.

(13) Mustafa Dural / Turgut Öz, Türk Özel Hukuku Cilt III Aile Hukuku, 20. Baskı, Filiz Kitapevi, İstanbul 2025, s. 368.